Prezantim i temës së Kongresit të NLS 2026
Nga Patricia Bosquin-Caroz
VARITET
Variacionet e së vërtetës në psikanalizë
“Unë them gjithmonë të vërtetën: por jo të gjithën, sepse ta thuash të gjithën është e paarritshme. Ta thuash të gjithën është e pamundur, materialish: fjalët mungojnë. Dhe është pikërisht nëpërmjet kësaj pamundësie që e vërteta ngjizet me realen.”
JACQUES LACAN, Televizion
Kongresi i njëzet e katërt i NLS-së propozon të shqyrtojë variacionet e së vërtetës në psikanalizë. Lacan-i i ka kondensuar ato në neologjizmin varitet[1] variacionet e së vërtetës që shfaqen gjatë një analize, nëpërmjet zbulimeve të njëpasnjëshme. Ai pohon se duhet të jemi të hapur ndaj dimensionit të së vërtetës si e ndryshueshme, dhe shton se ajo që thotë i analizuari nuk është e vërteta, por vari(e)teti i sinthomës. Gjatë gjithë mësimdhënies së tij, Lacan-i nuk e ka braktisur asnjëherë referencën ndaj së vërtetës, të cilën fillimisht e ka trajtuar si E Vërteta, apo më vonë kur i është referuar si një të vërtete të shumëfishtë, të ndryshueshme dhe gënjeshtare. Megjithatë, një element mbetet i pandryshuar: ndërthurrja e të vërtetës, apo e efekteve të së vërtetës, me strukturën e gjuhës dhe të fjalës, madje deri me atë që Lacan-i e quan “lëngu i gjuhës” (bouillon de langage[2]).
E vërteta, saktësia dhe zbulimi
Në fillim, Lacan-i i jep vlerë një tjetër dimensioni të fjalës, përveç atij të shprehjes dhe ndërmjetësimit: zbulimit. Zbulimi i referohet shfaqjes së një të vërtete që supozohet e fshehur, e mbuluar, dhe përkon me çastin kur shikojmë. Kështu, e vërteta lëviz midis shfaqjes dhe shpëtimit, apo ikjes, ndërkohë që analiza përkufizohet si një seri zbulimesh të veçanta për çdo subjekt. Në tekstin e tij themelor, “Funksioni dhe fusha e fjalës dhe e gjuhës në psikanalizë”[3], Lacan-i vë përballë njëra-tjetrës fjalën e plotë dhe fjalën boshe; fjala e plotë është ajo në të cilën realizohet e vërteta e subjektit. Në këtë perspektivë, e vërteta e zbulimit ka të bëjë me të vërtetën tek fjala. “Në këtë pikë, ne përplasemi me realitetin e asaj që nuk është as e vërtetë, as e pavërtetë,”[4] Realiteti dallohet këtu nga ajo të cilës i referohemi si saktësi dhe nuk ka asnjë përputhje me një realitet objektiv. E vërteta e një fjale nuk bazohet në përputhjen e fjalës me gjënë. Vetë Freud-i, pas shumë kërkimeve, hoqi dorë nga besimi në një realitet objektiv të traumatizmave që në të pavetëdijshmen e subjektit nuk dallon “nga fiksioni i investuar me ndjenja[5]”. Këtë Jacques-Alain Miller do ta formulonte në këtë mënyrë: Në analizë nuk bëhet fjalë “të thuhet ajo që është”, por “të bëhet e vërteta e asaj që ka qenë. Ka pastaj, atje, gjëra nga ato që kanë penguar bërjen e të vërtetës: trauma, ajo që ka bërë vrimë […] Bëhet fjalë, që analiza të sjellë ligjërimin atje ku ai nuk ka mundur të zërë vend[6]”.
Por, mbi të gjitha, Lacan-i do ta pozicionojë risinë e zbulimit freudian në lidhje me atë që shfaqet papritmas në ligjërimin e subjektit, i cili, nga ana e tij, “zhvillohet normalisht […] në rendin e gabimit, të mosnjohjes, madje edhe të mohimit”[7]. E vërteta lind nga keqkuptimi, nga lapsusi, nga akti i munguar, nga ajo që pengohet dhe që “[zbulon] një të vërtetë të fshehur”, një kuptim tjetër. Ajo shfaqet në formën e një pengese që ndërpret rrjedhën e tregimit të subjektit dhe e tejkalon atë. “E vërteta e kap gabimin për jake, në keqkuptim.”[8] Kjo do të thotë se subjekti nuk e di atë që thotë, ai thotë gjithmonë më shumë sesa dëshiron të thotë, gjithmonë më shumë sesa di të thotë.
E vërteta, ndrydhja dhe historia
Siç e saktëson Jacques-Alain Miller në tekstin e tij “Një aleancë e re me ëndjen”[9], për Lacan-in, analiza për subjektin konsistonte së pari në një përparim drejt Të Vërtetës së vetme, që supozohet të shkruhet në vazhdimësinë e një historie. Termi “histori”, ashtu siç e përdor Lacan-i në “Funksioni dhe fusha e fjalës dhe gjuhës”, i përgjigjet termit të të pavetëdijshmes. “E pavetëdijshmja është ai kapitull i historisë sime që shënohet nga një boshllëk ose zëvendësohet nga një gënjeshtër: është kapitulli i censuruar.”[10] Në analizë rindërtohet kjo histori. Eliminimi metodik i ndrydhjes, ngritja e perdes, bën të mundur rikthimin e vazhdimësisë dhe rigjetjen e së vërtetës së fshehur. Përvoja me histeriket i lejoi Freud-t të kuptojë se nuk duhet ngatërruar kujtesa biologjike me rikujtimet, që kanë të bëjnë me historinë e rindërtuar të subjektit. Ato nënkuptojnë risubjektivizimin e ngjarjes dhe ristrukturimin e saj në një moment të dytë (après-coup). Për këtë arsye, Lacan-i e përkufizoi fillimisht psikanalizën si marrja përsipër, nga ana e subjektit, e historisë së tij, në masën që ajo ndërtohet nga fjala që i drejtohet një tjetri. Në lidhje me rastin e Dorës, ai do të përmendë më vonë shprehjen “zhvillimet e së vërtetës”, të cilat janë pjesë e “përmbysjeve dialektike”[11] dhe për pasojë, e përparimit të analizës. Ndrydhja dhe e vërteta bëhen atëherë antonime. “Koncepti i ndrydhjes thirret, kërkohet dhe aktivizohet nga përvoja e zbulimit.”[12] Por me rikthimin e tij tek Freud-i, Lacan-i do të vërë në dukje veçantinë e zbulimit të tij, që largohet nga vërtetësia e fakteve. Tek “Gjëja frojdiane”, ai do të saktësojë se zbulimi themelor i Freud-it konsiston në pohimin se “ajo flet, madje ndoshta aty ku pritet më pak, aty ku ka vuajtje”[13]. “Unë, e vërteta, flas.”[14] Le të nënvizojmë këtu që ky pohim zbulon mbi të gjitha një thëniezim dhe jo një thënie të një uni që afirmon një bindje personale kundër doktrinës universale.
E vërteta dhe dija
Lacan-i filloi të vendosë kundër njëra-tjetrës të vërtetën dhe dijen dhe theksoi primacinë e së vërtetës mbi dijen. Referenca e paradoksit të Menonit, do t’i shërbente atij për të mbështetur tezën se “epistemia, dija e lidhur me një koherencë formale, nuk mbulon të gjithë fushën e përvojës njerëzore”[15]. Në lidhje me alethes doxa, të opinionit të vërtetë, Lacan-i vërejti se “ekziston atje një e vërtetë që nuk mund të kapet nga një dije e lidhur”[16]. Në mënyrë të ngjashme me procesin dialektik që e gjejmë në këtë dialog mes Menonit dhe Sokratit, Lacan-i ka nënvizuar dimensionin krijues dhe shfaqës të së vërtetës me të cilën ne punojmë, e cila nuk është ajo e një dijeje tashmë të formuar.
Përmbysja
Lacan-i nuk do ta mbajë më këtë kundërshti mes së vërtetës dhe dijes. Duhet pritur “Propozim mbi psikanalistin e Shkollës” për të parë artikulimin e parë mes të dyjave, të cilin ai do ta formalizojë në matemën e ligjërimit analitik. E vërteta dhe dija nuk ndahen në dy klasa të ndryshme. “Ajo që, në momentin që lind, paraqitet si e vërtetë, bëhet dije duke u regjistruar dhe depozituar.”[17] Propozimi i kalimit (la passe) përfshihet në këtë perspektivë të një dije mbi të vërtetën e pavetëdijshme. E vërteta paraqitet fillimisht si mungesë dijeje, shfaqet përmes asocimit të lirë dhe në fund merr formën e një dijeje. “Ajo artikulohet në një zinxhir shkronjash aq rigoroze, thotë Lacan-i, sa nuk duhet humbur asnjëra, pa-dija sillet si kuadri i dijes[18]”. Lacan-i gjithashtu përcakton në terma të dijes ndryshimin që ndodh në fund të analizës, nga qenia e dëshirës drejt qenies së dijes. Vihet re se nuk bëhet më fjalë për të vërtetën që thotë unë flas, por për “një të vërtetë të lidhur me zinxhirë, të zbrazur nga kuptimi dhe, për rrjedhojë, nga pasioni”[19]. Dispozitivi analitik konsiston atëherë në mbledhjen e shënjuesve që kanë një vlerë të vërtete, atyre që kanë peshë për subjektin. Ai implikon aktin e analistit në izolimin e këtyre shënjuesve. E megjithatë, Lacan-i e zhvlerëson dijen, kur i qaset reales. Në seminarin e tij Encore, ai përmend termin “bollëk dijesh mbi gjuhën (lalangue)”. Struktura e gjuhës vendoset atëherë në nivelin e fiksionit, ndërsa e pavetëdijshmja kuptohet si “një zotësi me lalangue-n”[20]. Por, çfarë bëhet me të vërtetën pas kësaj? Çfarë ndodh me zbulimet?
E vërteta mashtruese dhe fiksioni
Efektet e zbulimit shënjojnë rrugëtimin analitik deri në një pikë të caktuar. Ato tregojnë se e vërteta prodhohet në fjalë; për këtë arsye, Lacan-i ka mbrojtur idenë që e vërteta ka strukturën e një fiksioni. Që në fillim, ai kishte saktësuar se termi fiksion nuk përfaqëson as iluzionin dhe as mashtrimin. Karakteri i fiksionit te mitet dhe teoritë seksuale infantile e dëshmon këtë. Struktura narrative e përmbajtjes së tyre bën të mundur trajtimin e temave të tilla si vdekja, ekzistenca dhe jo-ekzistenca, pra atyre që i përkasin rendit të gjërave të pamunudura për t’u thënë. Po ashtu, ajo përbën një dimension thelbësor të përvojës analitike. Megjithatë, analiza mund të shkojë deri në regjistrin ku e vërteta nuk ka më vend: atë të ëndjes, pikës kufitare të rrëfimit që mbart zbulimi. Nuk mund të thuhet e vërteta mbi ëndjen dhe as gjithë e vërteta. Në lidhje me këtë, mund të vëmë re se Lacan-i nuk është pajtuar asnjëherë me idenë e një transparence të fjalëve në lidhje me Gjënë (La Chose), as të kuptuarin e së vërtetës si një të plotë. Nuk mund të bëjmë më tepër se sa t’i sillemi rrotull me gjys-të-thëna. Si pasojë, fjala që ndërtohet nga ligjërimi analitik i përket fiksionit, të vërtetës mashtruese. Gjuha është dukje (semblant) dhe, përballë reales, nuk mund të bëjë tjetër veçse të gënjejë. Freud-i e kishte zbuluar funksionin e proton pseudos në rastin e Emmës. Pra të gënjesh, nuk do të thotë të vihesh përballë kundërshtisë mes të vërtetës dhe gënjeshtrës. Në seminarin e tij të parë, Lacan-i theksonte tashmë se fjala shpaloset në dimensionin e të vërtetës mashtruese. E vërteta është gënjeshtër sepse ajo varet nga rrëfimi, ndërtimi, dhe kuptimi që u jepet ngjarjeve. Referenca ndaj tekstit “Parathënie për botimin anglisht të Seminarit XI”, ku Lacan-i përmend termin e së vërtetës mashtruese, mund të lexohet si kundërpeshë e “Funksionit dhe Fushës…”, ashtu si J.-A. Miller na ka ftuar ta konsiderojmë. Lacan-i përmend një regjistër tjetër ku e vërteta nuk është më pjesë e lojës, në mos për të gënjyer, atë të ëndjes dhe përmbushjes së saj. E vërteta mashtruese bëhet atëherë një masë dijesh mbi realen, gjë që nuk pengon prodhimin e efekteve të së vërtetës, ndaj të cilave analisti duhet të jetë i vëmendshëm. “Psikanaliza është ajo që bën të vërtetën, por si duhet kuptuar kjo bërje e të vërtetës? Është një goditje kuptimi, një kuptim i bardhë”[21], thotë Lacan-i.
E vërteta, ndërprerje dhe variacione
Për Lacan-in, e vërteta nuk mund të kuptohet pa një rrëfim që i kthen vazhdimësinë historisë së subjektit, duke i dhënë kuptim gjërave që nuk janë thënë apo janë thënë keq. Rrëfimi “[merr] përsipër atë që ka mbetur si vrimë në realitetin e subjektit [për t’iu dhënë] kuptim traumave të tij, imazheve të pashlyeshme, skenave monumentale”[22]. Qëllimi është rikthimi i vazhdimësisë nga një vrimë te tjetra, duke treguar një histori për një tjetër. Por idenë ideale të një historie që ka rifituar vazhdimësinë e saj, Lacan-i do ta zëvendësojë me konceptin e një historie të ndërprerë, të përbërë nga copa të shpërndara, shpërthime, shfaqje dhe zbulime. Ndërprerja narrative vë në dyshim idenë e një të vërtete të vetme dhe të qartë. “Vetë artikulimi i ligjërimit analitik e çon të analizuarin drejt ndërtimit, thurjes së rrjetës të të vërtetës mashtruese, një rrjete që ndryshon, varion, rrjetë e një të vërtete që priret të gënjejë, që është vetëm kalimtare, dhe thurrja e kësaj rrjete bëhet me rastësitë e së kaluarës dhe rastësitë e përditshme.”[23]
Kështu, në një analizë, zbulimet pasojnë njëra-tjetrën duke vënë, herë pas here, në dyshim zbulimet e mëparshme. Veç të tjerash, përmes rimimeve dhe pikëzimeve të analistit, akti i tij kontribuon në krijimin e varieteteve të së vërtetës. Në këtë mënyrë merr kuptim e pavetëdijshmja, kuptim që nuk pushon s’u interpretuari në mënyra të ndryshme. E vërteta varion, merr forma të shumta, ndërsa historia duhet kuptuar tashmë si ajo që ndërtohet për një tjetër në një dimension transferencial. Nuk ekziston vazhdimësia ideale, por vetëm një histori transferenciale dhe unike. Një gjë është e sigurt, variteti, variacionet e së vërtetës, vazhdojnë të preokupojnë psikanalizën. Në erën e post-të-vërtetës, variteti shkon kundër rrymës të ligjërimit dominues ku referenca ndaj të vërtetës është zhdukur, me pasojë zhvlerësimin dhe madje degradimin e vlerës së fjalës. Qëllimi i kongresit tonë do të jetë valorizimi i dimensionit etik të marrëdhënies së subjekteve me të vërtetën, me fjalën, gjë që është kusht për analizueshmërinë e tyre. “Prova e të vërtetës është analiza, atje ku përpiqesh të thuash të vërtetën, ndërsa partneri analist është aty për të të frymëzuar një lloj pasioni për të thënë vërtet.”[24]
Përktheu Eva Filaj
[1] Lacan J., « L’insu que sait de l’une-bévue s’aile à mourre », leçon du 19 avril 1977, inédit.
[2] Ibid
[3] Lacan J., « Fonction et champ de la parole et du langage en psychanalyse », Écrits, Paris, Seuil, 1966.
[4] Ibid, p. 256
[5] Freud S., Lettres à Ëilhelm Fliess, 1887-1904, Paris, PUF, 1956, lettre 69 du 21 septembre 1897, p. 191.
[6] Miller J.-A., « L’orientation lacanienne. Choses de finesse en psychanalyse », enseignement
prononcé dans le cadre du département de psychanalyse de l’université Paris 8, cours du 18 mars 2009, inédit.
[7] Lacan J., Le Séminaire, livre I, Les Écrits techniques de Freud, texte édité par J.-A. Miller, Paris, Seuil, 1997, p. 291.
[8] Ibid., p. 292.
[9] Cf. Miller J.-A., « Une nouvelle alliance avec la jouissance », La Cause du désir, no 92, avril 2016.
[10] Lacan J., « Fonction et champ… », op. cit., p. 259.
[11] Lacan J., « Intervention sur le transfert », Écrits, op. cit., p. 219 & 216.
[12] Miller J.-A., « La vérité fait couple avec le sens », La Cause du désir, no 92, op. cit, p. 87.
[13] Lacan J., « La chose freudienne », Écrits, op. cit., p. 413.
[14] Ibid., p. 409.
[15] Lacan J., Le Séminaire, livre II, Le moi dans la théorie de Freud et dans la technique de la psychanalyse, texte établi par J.-A. Miller, Paris, Seuil, 1978, p. 26.
[16] Ibid.
[17] Miller J.-A., « Le paradoxe d’un savoir sur la vérité », La Cause freudienne, no 76, décembre 2010, p. 124.
[18] Lacan J., « Proposition du 9 octobre 1967 sur le psychanalyste de l’École », Autres écrits, Paris, Seuil, 2001, p. 249.
[19] Miller J.-A., « Le paradoxe d’un savoir sur la vérité », op. cit., p. 129.
[20] Lacan J., Le Séminaire, livre XX, Encore, texte établi par J.-A. Miller, Paris, Seuil, 1975, p. 127.
[21] Lacan J., « L’insu que sait… », op. cit., leçon du 10 mai 77.
[22] 22. Miller J.-A., « La vérité fait couple avec le sens », op. cit., p. 88.
[23] Miller J.-A., « L’orientation lacanienne. Choses de finesse en psychanalyse », op. cit., cours du 11 février 2009.
[24] Miller J.-A., « La passe bis », La Cause freudienne, no 66, juin 2007, p. 211.
